Մանկական վախեր

Դժվար է գտնել մարդու, ով երբևէ չի ունեցել վախի զգացում: Երեխայի հոգեբանության մեջ վախն ու անհանգստությունը նույնքան անբաժան են, որքան ուրախությունն ու զարմանքը:

Հոգեբանները հավաստիացնում են, որ երեխաների վախերի իննսուն տոկոսի առաջացումը պայմանավորված  է նրանց ընտանեկան կյանքով: Առավել հաճախ դրանք առաջանում են ընտանեկան խնդիրների, ծնողների անուշադրության կամ էլ ընդհակառակը` գերհոգատարության հետևանքով: Վախեր հաճախ են ունենում այն երեխաները, որոնց ընտանիքները լիարժեք չեն, որտեղ հաճախադեպ են կոնֆլիկտները, ինչպես նաև գերխնամքով շրջապատված, ընտանիքում միակ, անհանգիստ ու անվստահ երեխաները:

Հետազոտությունների արդյունքների համաձայն` ամեն երկրորդ երեխան այս կամ այն տարիքում վախեր է ունենում: Ամենից հաճախ դրան ենթարկվում են երկուսից ինը տարեկան երեխաները: Մանկական վախերն իրենց բնույթով տարբեր են լինում` պաշտպանական, տարիքային, նևրոտիկ ու պաթոլոգիկ: Նույնիսկ նորածինն ունի ինքնապաշտպանական բնազդ, օրինակ` մեծ առարկա մոտեցնելիս նորածինն իր  գլուխը ետ է քաշում և բարձրացնում է ձեռքերը: Իսկ եթե երեխան ամենևին ոչնչից չի վախենում, ապա դա նույնպես մտահոգության լուրջ պատճառ  կարելի է համարել: Տարիքային կոչվող մանկական վախերը, որոնք բոլոր երեխաներն էլ որոշակի տարիքում ունենում են, նորմալ է, անգամ անհրաժեշտ երեխայի ընդհանուր զարգացման համար: Յուրաքանչյուր տարիքային ժամանակահատված ունի  իրեն բնորոշ վախերը:

Երեխան վախի առաջին զգացումն ունենում է 7-8 ամսականում` մոր երկար բացակայության ընթացքում կամ էլ օտար մարդկանց տեսնելիս: Վախն ուղեկցվում է բարձրաձայն լացով և մորն ամուր սեղմվելու ցանկությամբ: Մեկ տարեկանում երեխաները շատ  են վախենում բարձր կամ անծանոթ ձայներից: Մեկից երեք տարեկանում երեխաները վախենում են պատժից, ցավից, մենակությունից, մթությունից և գիշերային մղձավանջներից: Երեք տարեկանում, մեկ տարեկանի հետ համեմատած, նվազում է ուժեղ ձայներից վախենալը: 3-4 տարեկանում զարգանում են երեխաների երևակայության հետ կապված վախերը:  Երեխան ինքը կարող է որևէ  հրեշ հորինել, այնուհետև երկար ժամանակ վախենալ դրանից: Այն ամենն, ինչ կապված է ընտանեկան կոնֆլիկտների, բժշկական մանիպուլյացիաների, հիվանդանոցում գտնվելու հետ, կարող է անհանգստության ու վախի պատճառ դառնալ: Ոչ պակաս տարածված են նաև ներշնչվող վախերը: Դրանք ծնողների կողմից անգիտակցորեն ներշնչված  վախերն են, օրինակ` «Մի՛ վերցրու, կայրվես»:

5-7 տարեկան երեխաների մոտ կարող է մահվան վախ առաջանալ: Երեխան առաջին անգամ զգում է, որ մահն անխուսափելի իրողություն է: Մահվան վախը սերտորեն կապված է ծնողների մահվան վախի հետ, հեքիաթային հերոսների, մթության, հրդեհների, հարձակումների, հիվանդությունների, կենդանիների և այլնի հետ:

Երբ երեխան սկսում է դպրոց հաճախել, նոր վախեր են հայտնվում: Այս տարիքում երեխայի ամենամեծ վախն այն է, որ ինքը չի լինի նա, ում մասին լավ բաներ կխոսեն, ում կհասկանան ու կհարգեն: Այս տարիքում հաճախ են նկատվում վախեր` կապված դպրոց հաճախելու հետ: Դպրոցի հանդեպ վախը պայմանավորված է հասակակիցների հետ կոնֆլիկտներով, նրանց կողմից ֆիզիկական ագրեսիայի արտահայտմամբ, ծնողների հետ բաժանումով, ում հետ նրանք այդքան սերտ կապված են:

Դեռահասության տարիքում վախերը կարելի է բաժանել բնականի ու սոցիալականի: Բնական վախերը պայմանավորված են ինքնապաշտպանական բնազդով, ու բացի մահվան  հիմնական վախից, ներառում են նաև վախեր բարձրությունից, մթությունից, փակ տարածքից, հրդեհից, արյունից, ցավից, տեսիլքներից և այլն:

Սոցիալական վախերն են մենակությունը, պատիժը, ինքն իրեն նման չլինելը և այլն:  Վերոնշյալ վախերը կրում են ժամանակավոր, տարիքային բնույթ: Դրանց դեմ պետք չէ պայքարել, ուղղակի հարկավոր է աջակցել երեխային` ընդունելով նրա հոգեկան զարգացման այդպիսի առանձնահատկությունը:

Ինչ վերաբերում է նևրոտիկ վախերին,  դրանք առաջանում են.

• անբավարար ինքնավստահությունից,
• երկարատև ու անլուծելի  իրավիճակներից,
•  որևէ սարսափելի իրադարձությունից (հոգեբաններն այդ դեպքում նկատի ունեն տրավմատիկ փորձը):

Ամենից վտանգավորը երեխաների համար համարվում են պաթոլոգիկ վախերը: Դրանք հանգեցնում են այնպիսի հետևանքների, ինչպիսիք են նյարդային ծիկերը, ջղաձգումները, քնի խանգարումները, այլ մարդկանց հետ հարաբերությունների դժվարությունները, ագրեսիվությունը կամ էլ ընդհակառակը` անհանգստությունը, ուշադրության պակասը և այլն: Վախերը կարող են նաև հոգեկան հիվանդությունների ախտանիշներ հանդիսանալ:Այդպիսի վախերն ինքնուրույն չեն անցնում, ուստի անհրաժեշտ է  դիմել հոգեբանի կամ հոգեթերապևտի օգնությանը:

Հարցեր, պատասխաններ, մեկնաբանություններ